Diyarbakır’da 12 bin yıl önce planlamayı böyle yaptılar

Çayönü, insanlık tarihinin çözülen en büyük sırlarından biri. Avcı-toplayıcı göçebelerin ilk kez toprağa yerleştiği, tarım ve hayvancılığın temellerinin atıldığı Çayönü Tepesi, ezber bozan mimari yapıları ve şaşırtıcı ''ilkleri'' ile uygarlık tarihine damga vurdu.

Diyarbakır’ın Ergani ilçesi yakınlarında yer alan ve neolitik dönemin en önemli merkezlerinden biri kabul edilen Çayönü Tepesi, sadece Anadolu’nun değil, tüm insanlığın yerleşik hayata geçiş serüvenini gözler önüne seriyor.

Yaklaşık 12 bin yıl önce, göçebe yaşamı bırakan atalarımızın kurduğu bu köy yerleşkesi, günümüz modern toplumunun, mimarisinin ve tarımının doğduğu yer olarak kabul ediliyor.

İşte insanlık tarihine yön veren Diyarbakır Çayönü hakkında az bilinen, büyüleyici detaylar:

GÖÇEBE ÇADIRLARDAN APARTMAN DÜZENİNE

Çayönü’nü eşsiz kılan en büyük özelliklerden biri, kazılarda insanlığın mimariyi sıfırdan nasıl geliştirdiğinin adım adım izlenebilmesidir.

Binlerce yıl boyunca aynı noktada yaşayan Çayönü insanları, barınma kültürünü şu evrelerle geliştirdi:

Yuvarlak Planlı Kulübeler: İlk yerleşenler, tıpkı göçebe çadırları gibi basit, yuvarlak kulübeler yaptı.

Izgara Planlı Yapılar: Zamanla mühendislik gelişti; tabanın nem almasını önlemek için paralel taş duvarlar üzerine yükselen ''ızgara planlı'' evler inşa ettiler.

Bu, dünyadaki ilk alt yapı ve yalıtım fikirlerinden biridir.

Hücre Planlı Evler: Nüfus ve mülkiyet kavramı geliştikçe, bugünkü oda sisteminin temeli olan, çok odalı ''hücre planlı'' yapılara geçildi.

MEDENİYETİ ŞEKİLLENDİREN ''İLKLER''İN DOĞDUĞU YER

Çayönü sadece bir yerleşim yeri değil, aynı zamanda binlerce yıl süren bir inovasyon merkeziydi.

Arkeolojik arşivler, insanlık tarihini değiştiren pek çok ilkin burada yaşandığını gösteriyor:

Tarımın Doğuşu (Evcil Buğday): Bölgede yapılan incelemeler, yabani buğdayın (Emmer kökenli) ilk kez bu topraklarda evcilleştirildiğini ve tarımının yapıldığını kanıtlıyor.

İlk Madencilik Adımları: Çayönü insanı, Ergani’deki bakır yataklarını keşfederek insanlık tarihinin en eski bakır aletlerini (iğneler, boncuklar) sıcak dövme tekniğiyle burada üretti.

Henüz eritmeyi bilmeseler de madeni işleyen ilk topluluklardan biri oldular.

Hayvanların Evcilleştirilmesi: Avcılıktan üretime geçişin bir parçası olarak koyun ve keçi gibi hayvanlar ilk kez bu dönemin sonlarına doğru evcil olarak yetiştirilmeye başlandı.

KAFATASI BİNASI VE SIRADIŞI RİTÜELLER

Çayönü’nün en gizemli yapılarından biri, içinde 400’den fazla insan kemiği ve kafatasının düzenli bir şekilde istiflendiği ''Kafatası Binası'' (Saltaş Yapısı) dır.

Bu yapı, o dönemdeki insanların ölümden sonraki yaşama duydukları inancı, ata kültürünü ve karmaşık dinsel ritüellerini ortaya koyuyor.

Ayrıca kırmızı boyalı tabanıyla dikkat çeken ''Terrazzo Binası'' da dünyadaki ilk kireç tabanlı mozaik zemin örneklerindendir.

Bugün Diyarbakır topraklarında yükselen bu sessiz taş duvarlar, insanlığın doğaya hükmetmeye, toprağı işlemeye ve bir arada toplu halde yaşamaya başladığı o büyük ''Kentsel Devrim''in ilk parıldayan ışığıdır.

Tarihin sıfır noktalarından biri olan Çayönü, insan olmanın hikayesini merak eden herkesi büyülemeye devam ediyor.

TERRAZO NE DEMEK

Fotoğraf: Beton sisteminin atası "Terezzo" tekniği"

Terrazzo, mermer, granit, kuvars veya cam gibi doğal taş parçacıklarının çimento veya epoksi reçine ile karıştırılmasıyla elde edilen dekoratif ve dayanıklı bir kompozit zemin kaplama malzemesidir.

Kaynak: Çağatay Yücel