Performans Sonuca Dönüşmediğinde – Dr. Gıyasettin Demirhan
{vendor_count} satıcılarını yönetin
Bu amaçlar hakkında daha fazla bilgi edinin
Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tıp Veteriner Ziraat
Güzel Sanatlar ve Tasarım
İktisadi ve İdari Bilimler
İnsan ve Toplum Bilimleri
Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.
Performans Sonuca Dönüşmediğinde
Türkiye’nin 2026 Dünya Kupası Vakası Üzerinden Bir Performans Sosyolojisi Denemesi
— Beklentinin Ağırlığı Üzerine Notlar —
Giriş: Bir Vaka, Bir Soru
Spor sosyolojisinin en temel ve en dirençli sorularından biri şudur: Bir grubun performansı ile aldığı sonuç neden çoğu zaman doğrusal bir ilişki içinde değildir? Bu genel soruyu tartışmak için Türkiye’nin 2026 Dünya Kupası’ndaki elenişi bir vaka incelemesi olarak ele alındı. Amaç Türkiye’yi öven ya da yargılayan bir spor yazısı yazmak değil; performans araştırmaları, olasılık kuramı ve spor felsefesinden ödünç alınan birkaç çerçevenin bu vakanın sınırlarını aşıp aşmadığını, başka takımlara ve hatta spor dışındaki performans alanlarına da taşınabilecek bir örüntüye işaret edip etmediğini görmektir.
Vaka kısaca şudur: 24 yıl sonra döndüğü turnuvada Türkiye, grup aşamasında iki maçta topladığı 62 şuta ve 3,6-3,9 aralığındaki beklenen gol (xG) üretimine rağmen tek gol atamadan elendi — bu, 1966’dan bu yana tutulan kayıtlarda bir Dünya Kupası’nda golsüz geçen iki maçlık en yüksek şut toplamıdır (CBS Sports, 2026; Northeastern University, 2026). Bu rakamlar, performans ile sonuç arasındaki ayrımı somutlaştırmak için olağanüstü açıklıkta bir örnek sunar.
I. Vaka: Türkiye 2026 — Hazırlıktan Sahaya
Türkiye’nin 2026 kadrosu, sahaya çıkmadan önce zaten bir beklenti mimarisi üzerine kurulmuştu: Euro 2024’teki çeyrek final başarısı ve Arda Güler, Kenan Yıldız gibi genç isimlerin Avrupa’nın büyük kulüplerindeki görünürlüğü, kamuoyunda hızla “altın jenerasyon” söylemine dönüştü. Grup D’de Türkiye, Avustralya’ya 2-0 ve ardından 45. dakikada 10 kişi kalan Paraguay’a 1-0 mağlup olarak matematiksel olarak elendi; anlamını yitirmiş son maçında ev sahibi ABD’yi 3-2 yenmesine rağmen grubu 3 puanla son sırada tamamladı (Al Jazeera, 2026).
İlk iki maçta toplanan 62 şut ve yaklaşık 3,6-3,9 xG’ye karşılık atılamayan gol, hem Al Jazeera ve Sky Sports gibi genel yayın organlarında hem de futbol analitiği çevrelerinde (CBS Sports, 2026; Northeastern University, 2026) “performans-sonuç makası”nın sık başvurulan örneklerinden biri olarak ele alındı. Bu veri, kadronun 474 milyon euroluk piyasa değeriyle grup aşamasında elenen en değerli millî takım olması gerçeğiyle birleşince (Transfermarkt, 2026), ortaya tek boyutlu bir açıklamayla kapatılamayacak bir tablo çıkarıyor.
Hazırlık sürecindeki bir yan ayrıntı olarak belirtmek gerekirse: Ekim 2025’te kadroya alınmaması üzerine kamp yerini terk eden kaleci Berke Özer, bu kararın ardından turnuva kadrosundan tamamen çıkarıldı (Saka, 2026). Bu olay, makalenin ana ekseni olan performans-sonuç ilişkisiyle doğrudan ölçülebilir bir bağ taşımaz; yalnızca kurumsal sürecin, sahaya çıkmadan önce de pürüzsüz olmadığını gösteren dolaylı bir gözlem olarak not düşülebilir.
II. Kuramsal Çerçeve: Beş Model, Tek Vaka
Aşağıdaki beş çerçeve, birbirini dışlamak yerine tamamlayan farklı ölçek düzeylerinde çalışır: ilki grup içi süreçlere, ikincisi organizma-çevre etkileşimine, üçüncüsü olasılık ve örneklem büyüklüğüne, dördüncüsü eylemin metafiziğine, beşincisi ise sermayenin toplumsal alanlara dönüşüm koşullarına odaklanır. Ayrıntılı tartışmaya geçmeden önce, beş modelin ölçek düzeyi ve temel sorusu aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.
1) Grup Üretkenliği Modeli (Steiner, 1972). Steiner’ın klasik formülüne göre gerçek üretkenlik, potansiyel üretkenlikten süreç kayıplarının çıkarılmasıyla elde edilir:
Gerçek Üretkenlik = Potansiyel Üretkenlik − Süreç Kayıpları
Türkiye’nin yüksek kadro değeri ve bireysel oyuncu kalitesi potansiyel üretkenliği işaret ederken, sahadaki düşük dönüşüm oranı motivasyon ve özellikle koordinasyon kayıplarına — yani bireysel yeteneklerin ortak bir sistematiğe dönüşememesine — işaret eder. Bu model, “neden bu kadar çok şut atıp gol atılamadı” sorusuna grup-içi bir açıklama sunar.
2) Kısıtlar-Temelli Yaklaşım (Newell, 1986). Newell’in modeli performansı organizmaya, çevreye ve göreve ait kısıtların kesişimi olarak tanımlar. Türkiye’de organizma kısıtları (oyuncu kalitesi) güçlüyken, çevresel kısıtlar (48 takımlı yeni format, üç ülkeye yayılan turnuva coğrafyası) ve görevsel kısıtlar (Avustralya’nın kompakt 5-4-1 düzeni, Paraguay’ın kalabalık savunma bloğu) bu potansiyeli sahada nötralize etti. Bu çerçeve, Steiner’ın “süreç kaybı”nı somut bir mekanizmaya — rakibin savunma organizasyonuna — bağlar.
3) Küçük Örneklem ve Varyans (Taleb, 2007). Taleb’in düşük skorlu oyunlarda şansın payına dair vurgusu, üçüncü ölçeği açar: futbolda tek bir gol bütün bir turnuvanın anlatısını değiştirebilir. Üç maçlık bir grup aşaması, gerçek takım gücünü ölçmek için istatistiksel olarak dar bir örneklemdir. Türkiye’nin 3,6-3,9 xG üretip gol atamaması; varyansın soyut bir “dönem” olarak değil, bu dar örneklemde somut biçimde gerçekleşmiş negatif bir sonuç — negatif bir gerçekleşme (negative realization) — olarak okunmasını gerektirir. Nitekim analistler bu sonucu “talihsiz” olarak nitelendirmiştir (Northeastern University, 2026).
Ama istatistik tek başına yetmez.
4) Potansiyel ile Gerçekleşmiş Eylem (Aristoteles). İlk üç model “neden” sorusuna cevap ararken, Aristoteles’in dynamis (potansiyel) ile energeia (gerçekleşmiş eylem) ayrımı bambaşka bir soru sorar: bir şeyin ne olduğu mu, yoksa ne olabileceği mi kalıcıdır? Türkiye’nin potansiyeli bolca konuşuldu; ama turnuva tarihi potansiyeli değil, gerçekleşen sonucu yazar. Bu ayrım, önceki üç modelin ürettiği açıklamaları bir üst düzeyde çerçeveler: Steiner, Newell ve Taleb bize “neden” sonuç düşük kaldı diye açıklar; Aristoteles ise bize başka bir şey söyler — bu açıklamaların hiçbiri, sonucun kendisinin ağırlığını hafifletmez.
5) Sermaye, Alan ve Illusio (Bourdieu, 1986, 1998). Bourdieu’nün sosyolojisinde sermaye (kültürel, sosyal, ekonomik) tek başına bir güç değildir; ancak belirli bir alanın (champ) kurallarına göre doğru biçime dönüştüğünde etkili olur. Türkiye’nin durumu bu ayrımı görünür kılar: biriken kültürel........