43
Sabahları televizyon izleme şansım neredeyse hiç olmuyor. Gün, dersler, yazılar, toplantılar… Bir bakmışım akşam olmuş. Ama bugün, gündemdeki konularla ilgili olarak eşim “Bir bak, Hakan Ural’ın yorumları çok yerinde” deyince merak ettim. Kanal D’dekiNeler Oluyor Hayattaprogramını geriye alıp izledim. Üçüncü sayfa haberleri ya da “marazi” diye etiketlediğimiz olayları konuşurlarken Ural’ın bir cümlesi bende bu yazının kıvılcımını çaktı:
“Artık her şey yozlaştı… Her konuyu insanın yozlaşık olduğunu bilerek değerlendirelim.”
Sert bir cümle. Hatta biraz “düşürücü” bir cümle. İnsan, böyle bir cümleyi duyunca ya savunmaya geçiyor ya da içinden “Evet, galiba haklı” deyip bir tür yorgun kabullenişe kayıyor. Ben ikisinin ortasında kaldım. Çünkü uzun süredir ana haber bültenlerinde bu tür olayları özellikle izlemiyordum. Toplumun “bu kadar” yozlaştığı tespiti bana ağır geliyordu. Çoğu kişinin yaptığı gibi, belki de görmezden gelmeyi tercih ediyordum.
Ama bugün izlediklerim şunu düşündürdü: Biz neyi konuşuyoruz? Sadece olayları mı, yoksa bir “yeni normal”i mi?
MUHABBET NEREDEN GELDİ?
Aslında her gün ana haberlerden aşina olduğumuz bazı başlıkları alt alta koyunca, siz de “bu kadar da olmaz” demeden geçemeyeceksiniz:
Okul müdürünü tüfekle vuran 12 yaşındaki öğrenci… Hastanede “drift” skandalı… “Akli dengesi yerinde değil” denilerek serbest bırakılan katil koca tartışması… “Yine ilaçlama, yine ölüm”… Engelli araç sürücüsüne saldırı… Kurşun yağmuru… Boşanma kavgaları… Ünlülerin uyuşturucu ve seks hayatı… Ve elbette şike davaları, spor dünyasında olanlar (Fenerbahçe’nin başına gelenler dahil)…
Haber akışının içinde bir ortak damar var: Şiddetin sıradanlaşması, sınırların kayması, utanma eşiğinin düşmesi, “hak” ile “haksız” arasındaki çizginin puslu bir hale gelmesi…
“YOZLAŞMIŞ İNSAN MANZARALARI”
Programda Ferda Yıldırım, her video haberin ardından Ural’a yorumlarını soruyordu. Ural da ana hatlarıyla şu çerçeveyi kuruyordu (bunu bire bir deşifre değil, izleyici olarak bende kalan “öz” olarak aktaracağım):
- İnsanların çıkar için her şeyi yapabilir hale geldiğini,
- Her yerde bir “indiregandi” (iş çevirme, dolambaç, kurnazlık) düzeni olduğunu,
- Zaafların yakalanıp tehdit, şantaj, uyuşturucu, şöhret gibi araçlarla insanların yönlendirilebildiğini,
- İhale, rapor, ehliyet, diploma, ne isteniyorsa o yönde bir “motive etme” mekanizması kurulduğunu,
- Bilginin çarpıtıldığı için artık gördüğümüze duyduğumuza bile inanamadığımızı,
- Bu yüzden de “yozlaşmayı mendil gibi üzerimize koyup” olayları o gözle okumamız gerektiğini…
Bu yorumlar beni iki yerden yakaladı. Birincisi, gündelik hayatta da “herkes kendi çıkarının peşinde” duygusunu zaman zaman hissetmiyor muyuz? İkincisi, bu duygu bizi iki tehlikeli yere taşıyabiliyor:umutsuzlukvenormalleştirme.
Ben de tam bu noktada durup düşündüm. “Yozlaşma” dediğimiz şey tam olarak nedir? Bu kadar geniş mi? Her şey bunun içinde mi? Ve asıl soru:Buradan çıkış var mı?
“YOZLAŞMA” TAM OLARAK NE DEMEK?
Sanırım en basit tanımlardan biri şu:“Emanet edilen güç/konumun, kamu yararı yerine özel çıkar için kullanılması.”
Bu tanım, literatürde “yolsuzluk algı endeksi (CPI)” gibi çalışmalarda da benzer biçimde geçiyor:“Emanet edilen gücün özel kazanç için kötüye kullanımı.”
Burada kritik bir ayrıntı var: Özel çıkar illa “para” olmak zorunda değil. Kadro, ihale, statü, ayrıcalık, dokunulmazlık hissi, “bizden olma” konforu, “bir telefonla iş çözme şehveti” gibi pek çok ayrıcalık bu kapsama giriyor.
Rüşvet, yozlaşmanın en görünür ucu. Ama “yozlaşma ekosistemi” dediğimizde, işin içinde şunlar da var:
- Kayırmacılık (nepotizm),
- Kuralın kişiye göre esnemesi,
- Süreç şeffaflığı eksikliği,
- Gösterişçi şeffaflık (şeffafız demek ama veriyi göstermemek),
- Hesap vermezlik (sorulmaz/sorgulanmaz alanlar),
- Denetimin siyasallaşması,
- Kurumsal itibarın gerçeğin önüne konulması…
Ve çoğu zaman yozlaşma büyük bir skandalla değil, küçük cümlelerle başlıyor:
- “Bir seferden bir şey olmaz.”
- “Usul böyle.”
- “Sistemi ben mi düzelteceğim?”
- “Ben yapmazsam başkası yapacak.”
Bu cümleler, ahlak ve vicdan pusulasının yönünü yavaş yavaş kaydırıyor.
Burada altını çizmek istediğim en önemli nokta ise şu: Mesele sadece “kötü insanlar”, “çürük elmalar” meselesi değil.İyi bilinen insanların bile kısa yoldan geçmeye teşvik edildiği bir düzenoluştuğunda, yozlaşma kişisel kusur olmaktan çıkıp sistemik bir örüntüye dönüşüyor.
NEYE ALIŞIYORUZ?
Şimdi bir noktaya daha dikkatinizi çekmek istiyorum. Yozlaşmanın “toplumsal iklim”e dönüşüp dönüşmediğini anlamak için kendimize şunu sormamız gerekiyor:
“Bu haberleri izlediğimizde neye şaşırıyoruz? Neye alışıyoruz? Neyi “hak edilmiş” sayıyoruz?”
Haberlerin iki etkisi var:
- Farkındalık üretir: “Bu normal değil” dedirtir.
- Duyarsızlaştırır: Her gün tekrarlandıkça “normal” hissi verir.
Gündelik haber akışı içinde şiddet, yalan, dolandırıcılık, kayırma, ‘rezalet’ kelimeleri o kadar sık geçiyor ki bir süre sonra, insanın zihni kendini korumak için bir tür “hissizleştirme”ye gidiyor. Bu, bireysel bir kusur değil; aslında bir savunma mekanizması.
Sosyolojide buna“sapmanın normalleşmesi(normalization of deviance)” deniyor: Başta riskli ve kabul edilemez görülen davranışlar, tekrarlandıkça “oluyormuş demek ki” eşiğine çekilebiliyor. Tekrarlanan davranışlar arttıkça kınama azalıyor; kınama azaldıkça tekrarlar artıyor… Ve yeni bir “normal” inşa ediliyor.
Bu “normal”, bazen en tehlikeli normal oluyor…
YOZLAŞMA NASIL KURUMSALLAŞIYOR?
Yozlaşmayı anlamanın en iyi yollarından biri, “karakter bozukluğu” etiketinden sıyrılıp “mekanizmaya”bakmak. Çünkü mekanizma, kişiden bağımsız olarak işleyebiliyor.
Dünya gündeminde çok konuşulmuş bazı örnekler var.
Buradaki örnekler, “biz de böyleyiz” demek için değil; sistemlerin nasıl bozulabildiğini görmek için iyi dersler.
1) Enron skandalı: Dünya devlerinden Enron adlı şirket, bir dönem “başarı” sembolüyken; muhasebe oyunlarıyla gerçeğin nasıl eğilip bükülebildiği ortaya çıktı. Kurum kültürü agresif büyüme ve kısa vadeli kazanç üzerine kurulduğunda, etik sınırlar esnemişti. Performans göstergeleri çarpıktı ama yöneticiler göstergeleri iyileştirmişti.
2) FIFA soruşturması: Spor, duygusal bağ kurduğumuz bir alan. Tam da bu yüzden, “sevgimiz” kurumu denetimden muaf tutabiliyor. Denetimsizlik, zamanla dokunulmazlık hissi üretiyor. Dokunulmazlık hissi de yozlaşmanın oksijeni oluyor.
3) Panama Belgeleri: Offshore yapılar, sadece vergi meselesi değil; şeffaflığı azaltan bir “gizlilik ekosistemi” de kurabiliyor. Şeffaflık burada sadece “iyi bir değer” değil; kötüye kullanımı pahalılaştıran bir güvenlik mekanizması olarak görünüyor.
4) Volkswagen emisyon skandalı: Kurala uyuyormuş gibi görünmek için hile yapılabildiğini bir de Volkswagen’de gördük. Bu bize şunu söylüyor: Denetim sadece var olmakla yetmez; akıllı, bağımsız ve sürekli olmak zorundadır.
Bu örnekler neyi gösteriyor?
“Yozlaşma çoğu zaman aniden patlamaz ama adım adım yerleşir.”
PEKİ NEDEN YOZLAŞILIR?
Örnekler üzerinden bakınca üç kilit nokta öne çıkıyor:İnsan psikolojisi, teşvikler ve sessizlik.
1) Psikoloji: İnsanın kendi kendini kandırması
İnsan zihni, yaptığı şeyi haklı göstermede şaşırtıcı derecede yaratıcıdır. Haberlerden aşina olduğumuz “mazeret cümleleri”ni eminim siz de duymuşsunuzdur:
- “Ben de mağdurum.”
- “Bir anlık sinir…”
- “Farkında değildim / yanlışlıkla oldu…”
- “Herkes yapıyor.”
- “Zaten sistem böyle.”
- “Zorunda kaldım.”
- “Beni mecbur ettiler.”
- “Ben yapmasam başkası yapacaktı.”
- “Çocuklar için…”
- “Ailemi korumak için…”
- “Beni yanlış anladınız.”
Bu cümleler bazen gerçek bir zorlanmayı anlatır; bazen de sorumluluğu buharlaştırır. İşte yozlaşma, çoğu zaman sorumluluğun erozyona uğradığı yerde kök salar.
2) Teşvikler: Sistem kimi ödüllendiriyorsa, o çoğalır
Kısa yoldan iş çözen “gözü açık”, “işini bilen”, “gemisini kurtaran kaptan” diye alkışlanıyorsa… Uzun yoldan doğru yapan “enayi” gibi hissettiriliyorsa… Burada sadece etik değil, aynı zamanda toplumsal/sistemsel bir sorun var demektir.
Sistem; dürüstlüğü maliyetli, kurnazlığı kazançlı hale getirirse, sonuçlar şaşırtıcı olmaktan çıkar.
Hakan Ural’ın bu haberlere artık şaşırmadığını söylemesi, belki de bundan…
3) Sessizlik: Konuşmama kültürü yozlaşmanın konfor alanıdır
Bir de “sessizlik” var. Konuşmak bedel gerektiriyorsa, insanlar susar. İnsanlar susunca, yozlaşma rahatlar. Kurum içi iletişimde “Bunu dile getirirsem başıma iş gelir” korkusu yaygınlaşırsa, etik iklim hızla bozulur.
Yozlaşma, çoğu zaman gürültüde değil;suskunlukta büyür.
BURADAN ÇIKIŞ VAR MI?
Türkiye’de yozlaşma tartışmaları genellikle iki uçta sıkışıyor:
- Umutsuzluk:“Herkes kötü, hiçbir şey düzelmez.”
- Normalleştirme:“Abartılıyor, her yerde var.”
İkisi de tehlikeli…
Umutsuzluk bizi felç eder; normalleştirme ise hastalığı “doğal” hale getirir.
Oysa üçüncü bir yol da mümkün:Mekanizmaları görmek ve düzeltilebilir noktalarda harekete geçmek.
Yozlaşmaya karşı en yaygın refleks, “ahlak çağrısı” yapmak… “Ahlak” elbette lazım. Ama tek başına yetmediği de ortada. Çünkü mesele sadece insanın iç sesi değil; aynı zamanda sistemin dış sesi.
Bu yüzden literatürün yolsuzlukla mücadelede tanımladığı şu üç parçanın birlikte çalışması gerekiyor:
- Şeffaflık:Süreçlerin görünür olması
- Hesap verebilirlik:Yanlışın bedelinin tutarlı olması
- Kültür:Doğrunun ödüllendirildiği bir iklim
Dünyadaki örneklere bakıldığında, bu üçünden biri eksik olursa, yolsuzlukla mücadele sistemi maalesef tökezliyor. Şeffaflık var ama hesap yoksa; “seyirlik şeffaflık” oluyor. Hesap var ama kültür yoksa; korku doğuyor, içten dönüşüm gerçekleşmiyor. Kültür var ama sistem yoksa; bu kez de iyi niyet yoruluyor.
O halde kurumsal düzeyden başlayarak bireysel düzeye kadar herkesin bu yozlaşmanın farkına varması, bu iklimden uzaklaşması ve yeni atmosfere uyum sağlaması gerekiyor.
Nasıl yozlaşma bulaşıcıysa, dürüstlüğün de olabildiğini göstermemiz gerekiyor. Yeter ki doğru davranış “enayi cesareti” gibi değil, “saygınlık standardı” gibi kodlansın.
SON SÖZ
Toplumsal yozlaşma, çoğu zaman iyi insanların yorgunlukla, korkuyla, umutsuzlukla “alıştığı” bir düzenin adı olarak tanımlanıyor.
Hakan Ural’ın “her konuyu insanın yozlaşık olduğunu bilerek değerlendirelim” cümlesi, bence bize şunu söylüyor: Haberlerin kendisinden önce,normlarımızıkonuşmamız gerekiyor. Neyi normal sayıyoruz? Neyi “idare ederiz” diye geçiştiriyoruz? Hangi küçük tavizleri büyütüp sistem haline getiriyoruz?
İyi haber şu: Bu hastalığın reçetesi de tedavisi de bizim elimizde.
Bilim bize mekanizmayı gösterir; eğitim bize beceri kazandırır; rehberlik bize yol açar. Tam da burada, kişisel bir motto gibi değil, toplumsal bir ihtiyaç gibi duruyor:
Bilimle yol aç, eğitimle el ver, rehberlikle iz bırak ve her adımda bireye ve topluma değer kat…
Prof Dr Erkan Yüksel
News
