ABD Başkanı Donald Trump bile İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’ya karşı sabredemeyip bir tavsiyede bulundu. Netanyahu’ya şöyle dedi: “Zamanla kamuoyunu kaybediyorsun ve Gazze’deki görevini rehinelerin durumuna aldırmaman gerekse bile tamamlamalısın”.

Netanyahu 1 milyon Gazzeliyi gönderebileceği alternatif ülkeler arıyor. Suriye, Somali, Somaliland, Güney Sudan ve Endonezya’nın bunlar arasında olduğu söylendi. Elbette Netanyahu Gazzelilerin coğrafi olarak yakın olmasını istemiyor ve orada karşı güç haline gelebilecekleri korkusuyla Kanada veya Avrupa’ya bakmaya bile çalışmadı.

Netanyahu bir şeyi açıkça biliyor; Gazze’yi çok yavaş bir şekilde yıkmak, lakin Gazze savaşı sonrası için henüz bir çözüme ulaşamadı. Görünüşe göre, Gazze Şeridi nüfusunun büyük bir kısmını zorla göç ettirmeyi amaçlayan bir program ile savaşı durdurmak istiyor ve uygun sığınma yerleri temin etmeyi başaramamış gibi görünüyor.

Filistinlileri Suriye gibi İsrail’in güvenlik çemberine yerleştirmek istediği doğru değil, çünkü onları Suriye’ye yerleştirmek, Lübnan’da olduğu gibi gelecekte bir tehdit kaynağı olabilir. Diğer ülkelerden hiçbiriyle de, göç ettirmek istediği sayılar konusunda anlaşamamış gibi görünüyor!

Gazze savaşında Netanyahu, 50 binden fazla insanın ölümüne ve onlarca İsrailli rehinenin ölümüne yol açan geniş çaplı suçlar işledi. Bu durum Netanyahu’yu endişelendirmiyor veya uykusuz bırakmıyor gibi görünüyor. Ateşkese “hayır” yanıtını vermeye devam ediyor. Trump’ın temsilcileri tarafından hazırlananlar da dahil olmak üzere çeşitli ateşkes önerilerinin hiçbirini kabul etmedi.

İçeriğinden ve kendisini kontrol edenden şüphe duyduğu iddiasıyla az miktarda yiyecek ve tıbbi yardım girmesine izin veriyor, ama bu, daha en başından kendisine çözüm bulunabilecek bir şüphe.

Netanyahu Mısır’a bağlı sınır kapısından geçenler veya hava yoluyla atılan yardımların içeriği hakkında şüphe duyuyorsa, başka çözümler de var. Yardımları bizzat İsrail üzerinden ve İsrailli yetkililerin gözetimi altında Gazze’ye sokabilirdi. İsrail’in Aşdod Limanı, Gazze’ye sadece 40 kilometre uzaklıkta. Yardımlar, karadan sadece 70 kilometre uzaklıktaki Tel Aviv’deki Ben Gurion Havalimanı üzerinden hava yoluyla da gönderilebilir.

Rehinelere gelince, Netanyahu’nun listesinde son sıralarda yer alıyorlar ve savaşın hedeflerini belirlemede kendisiyle ortak çalışan etkili askeri liderlik de kendisini bunda destekliyor. Hamas’ın rehineleri elinde tutmaya devam etmesiyse, İsrail’in savaşı dünyaya meşrulaştırmasını kolaylaştırdı.

Gerçek şu ki, Netanyahu yıllardır Hamas’ı üç propaganda programında kendi amaçlarına hizmet edecek şekilde kullanıyor. Birincisi, Filistin saflarını bölmek, ikincisi siyasi çözümü engellemek ve üçüncüsü de Filistinlileri, Hamas yüzünden Batı için tehlikeli silahlı İslamcı örgütler olarak yaftalamak. Hamas, iki yıl önce 7 Ekim 2023’te büyük çaplı saldırısını düzenlediğinde, Netanyahu’ya bölgenin kapılarını sonuna kadar açtı ve ona tüm düşman silahlı güçleri yok etme yetkisi verdi.

Gazze’ye yönelik askeri harekatın başlangıcından itibaren Hamas, Gazze Şeridi’nden çekilmeli ve Netanyahu’nun Gazze’yi yok etmesini ve tüm bu iğrenç katliamları yapmasını engellemeliydi. Yaser Arafat, Şaron’un güçleri 1982’de Beyrut’u kuşattığında, adamlarıyla birlikte çekilmeye karar vererek tam olarak bunu yapmıştı.

Tüm bu katliamlara Hamas neden oldu ve her turda boyun eğmeye ve artık Netanyahu için yeterli olmayan yeni tavizler sunmaya başladı. Eğer tepeden tırnağa silahlanmış İran, çatışmayı daha fazla sürdürmekten kaçınıp kayıplarını kabul ettiyse, dev milis gücü Hizbullah ateşkes anlaşması imzaladıysa ve liderlik, üye ve kabiliyet açısından ağır kayıplara katlandıysa, Hamas kim oluyor da inatçılığını sürdürüp İsrail’e kalanları da yok etmesi için gerekçe veriyor?

Hamas’ı savunan az sayıda kişi, makalenin başında zikrettiğim Trump’ın sözüne atıfta bulunup, Netanyahu’nun kamuoyunu kaybettiğini söyleyebilir. Kamuoyunu bir kazanç ve zafer olarak görüyorlar, ancak bunlar insanların çabucak unuttuğu belirsiz zaferler ve medya balonlarıdır.

Netanyahu 20 yıl önce medyayı kaybetti ve bu onu pek rahatsız etmiyor. Başkan Trump bu nedenle kendi seçimlerinin geleceği konusunda endişeleniyor ve İsrail’i cezalandırmak için müdahale etmek veya Güvenlik Konseyi üyelerini harekete geçirmek zorunda olduğunu hissediyorsa, bu önemli olabilir. Ama bunların hiçbiri olmadı ve olmayacak.

İsrail’in medyada ve siyasi açıdan zor durumda olması, Netanyahu için sadece bir moda sözcük. Bu, ona dünyaya karşı İsraillileri koruyan bir lider imajı ve daha fazla destek ve hayranlık kazandırıyor. Gazze’deki kazanımlarına, Amerikan üniversitelerine karşı verdiği mücadelede elde ettiği zafer, göstericilerin yenilmesi ve Gazze yanlısı gruplara yönelik baskı da ekleniyor. Peki Hamas ve Filistin davası bu savaşta propaganda açısından ne kazandı? Propaganda açısından büyük bir coşku, ama pratikte, sahada korkunç kayıplar.

İsveçToplumsal Cinsiyet Eşitliği Ajansı, kadın siyasetçilere yönelik nefret, tehdit ve tacizin arttığını ve bu durumun kadınları korkutarak siyasetten uzaklaştırdığını bildirdi.

İskandinav devletine bağlı kurum, bu durumun “demokrasiye yönelik büyük bir tehdit” oluşturduğu uyarısında bulundu.

52 yaşındaki Anna-Karin Hatt’ın ekimde Merkez Parti liderliğinden çekilmesi sonrasında kadınların İsveç siyasetindeki rolüne dair tartışma başladı.

Bu görevi yalnızca 5 ay sürdürebilen Hatt, aldığı tehditleri istifasına gerekçe gösterirken şu ifadeleri kullanmıştı:

Sürekli tetikte olmak zorunda kaldığını ve tamamen güvende olmadığını hissetmek… Evde bile böyle… Bu durum, beni düşündüğümden çok daha fazla etkiledi.

Guardian, üç yıl önce bir erkeğin, aynı görevi üstlenen Annie Lööf’ü hedef alan bir suikast planı düzenlemekten hüküm giydiğini hatırlattı.

Birleşik Krallıkgazetesi içinHatt’ın kararını yorumlayan Lööf, “Anlattığını anlıyorum, ne hissettiğini biliyorum” dedi.

Ülkedeki araştırmacılar, siyasi sahnenin son yıllarda daha kutuplaşmış ve bölünmüş bir hale geldiğine dikkat çekiyor. Bu durumun toplumsal tartışmayı ve kanun yapımını zorlaştırdığı bildiriliyor.

İsveç Toplumsal Cinsiyet Eşitliği Ajansı yöneticilerinden Line Säll, bu siyasi ortamın “pek çok grubu korkuttuğunu” ve kadınların politikaya atılmadan önce “iki kere düşündüğünü” aktardı.

İfade özgürlüğü ve cinsiyet eşitliği konusunda dünyanın en önde gelen ülkeleri arasında sayılan İsveç’te istatistikler bu iddiaları yalanlıyor.

İsveç Ulusal Suç Önleme Konseyi’nin bu yıl siyasetçilerin güvenliğine dair yaptığı anket, seçilmiş kadınların yüzde 26,3’ünün üstlendikleri pozisyonlar yüzünden tehdit ve tacizlere maruz kaldıklarını ortaya koydu. Erkeklerdeyse bu oranyüzde 23,6 olarak ölçüldü.

Savunmasız hissetmede fark daha da büyüdü. Kadınların yüzde 32,7’si, erkeklerinse yüzde 24’ü bu tarz hisler yaşadığını bildirdi.

Cinsiyetten bağımsız olarak yabancı kökenlilerde bu oran yüzde 31,5 çıkarken, aileleri de İsveç geçmişine sahip olanlarda yüzde 24,1.

Katılımcılar, başta sosyal medya olmak üzere çeşitli platformlardaki görünürlüklerini azaltmak zorunda kaldıklarını söyledi.

Guardian, konuyla ilgili haberinde İsveç’teki bilgi edinme özgürlüğü yasalarının pek çok yurttaşın adres gibi özel bilgilerinin internette açık bir şekilde gösterilmesine neden olduğunu bildirdi.

Bu durumun siyasetçilerin savunmasız hissetmesinde etkili olduğuna işaret edildi.

Independent Türkçe,Guardian, AP

Kemal Allam

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile ABD Başkanı Donald Trump arasında geçtiğimiz ay yapılan görüşmede, Trump Erdoğan’ın sandalyesini çekerken “Onlar çok akıllı, çok güçlü” ifadelerini kullandı. Trump ile Erdoğan arasındaki şahsi ilişki ve Trump’ın Erdoğan’a duyduğu hayranlık herkesin malumu olsa da Trump’ın, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ve Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) Başkanı İbrahim Kalın’a dönerek “Onlar çok akıllı” sözlerini tekrarladığı kameralara yansıdı.

ABD’nin hem Suriye hem de Ukrayna dosyalarında Türkiye’ye güvendiği biliniyor. Ancak Erdoğan’ın bölgenin ‘güçlü adamı’ olduğu şeklindeki bilinen anlatının ötesinde, Türkiye’nin küresel sahnede artan nüfuzunun ardındaki asıl itici güç, Latin Amerika ve Afrika’dan Doğu Asya’nın uzak bölgelerine kadar jeopolitik meselelerde Türk istihbaratının derinleşen rolüdür. Analistler genellikle Türkiye’deki ‘derin devletin’ nüfuzuna odaklansa da Ankara’yı uluslararası sahnede daha etkili bir konuma taşıyan, bu sistemin Türkiye sınırları ötesinde oynadığı artan rolü oldu.

Türk istihbaratının rakiplerine üstünlüğünün tarihteki köklerini anlamak için son zamanlarda yayınlanan üç kitaba başvurabiliriz. Bunlardan ilki tarihçi Emrah Safa Gürkan tarafından kaleme alınan “Sultanın Casusları” adlı kitaptır. Yazar Gürkan bu kitapta, Osmanlı İmparatorluğu’nun gözetleme ve taktik keşiflerin yanı sıra geniş bir stratejik casusluk ağına sahip olduğunu, geleneksel casusluk yöntemlerini kullandığını ve hatta Avrupa saraylarının siyasetine doğrudan müdahaleyi kullandığını belirtiyor.

Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra hiçbir ülke, Sovyetler Birliği’ne karşı Atatürk’ün kurduğu Türkiye Cumhuriyeti’nden daha etkili bir istihbarat teşkilatına sahip olmamıştı. Türkler, Soğuk Savaş döneminde Batı’nın birincil gözü ve kulağıydı.

Osmanlı İmparatorluğu, Habsburglar ve Kutsal Roma İmparatorluğu’ndan Vatikan’ın kararlarını etkilemeye kadar, coğrafi konumunu ve insan sermayesini kullanarak Avrupa siyasetinde önemli bir rol oynadı. Osmanlı tüccarları, sanatçıları ve diplomatları kıtaya yayıldı, yerel topluluklara entegre oldu ve karar alma süreçlerine katıldı. Yüzyıllar boyunca gerçek bir rakibi olmayan Osmanlı İmparatorluğu’nun bu gücü, Britanya İmparatorluğu’nun desteğini alan Akdeniz güçleri, Avrupa’nın iç işlerine açıkça müdahale etmeye başlayana kadar devam etti.

İbrahim Kalın ve Hakan Fidan gibi isimleri anlamak için kavramsal bir çerçeve sunan diğer iki kitap ise Egemen Bezci’nin “Türk İstihbaratı ve Soğuk Savaş: ile ABD ve İngiltere Arasında Türk Gizli Servisi” ile Benjamin C. Fortna tarafından kaleme alınan ve Türkçe’ye “Kuşçubaşı Eşref” adıyla çevrilen eserlerdir. Fortuna’nın ilk kez 2016 yılında yayınlanan çalışması, Türkiye’nin modern Milli İstihbarat Teşkilatı’nın (MİT) kurucu babası sayılabilecek, “Türkiye’nin Arabistanlı Lawrence’ı” olarak bilinen Eşref Kuşçubaşı’nın gizemli dünyasını inceliyor.

Kafkasya bölgesinden olan Kuşçubaşı Eşref, Osmanlı istihbaratının üstünlüğünü somutlaştırdı. Rusya’ya karşı askeri yenilgileri, çok sayıda mülteciyi seferber ederek ve onları imparatorluk projesinin hizmetinde birer araç olarak kullanarak stratejik kazançlara dönüştürdü. Osmanlı Devleti’nin hem insanını hem de coğrafyasını kullanarak rakiplerini zayıflatmadaki kurnazlığını örneklendirmişti; bu özellik, günümüz Türk istihbarat teşkilatında da varlığını sürdürüyor.

Osmanlı İmparatorluğu son dönemlerinde ‘Avrupa’nın hasta adamı’ olarak tanımlanıyordu, ancak yine de Kırım’dan Libya’ya ve Hindistan’a kadar birçok cephede İngiliz, İtalyan ve Rus imparatorluklarını devirmeye çok yaklaştı. Bazı önyargılı Avrupalı tarihçilerin tasvir ettiği kadar zayıf değildi. Güç dengesizliğine rağmen, sayıca daha az ve silahları daha zayıf olan Osmanlı ordusu, Libya’da İtalyanlara, Bulgaristan’da Ruslara ve Irak ile Çanakkale’de İngilizlere önemli yenilgiler yaşatmayı başardı.

Bu başarıların çoğu, Osmanlıların askeri teknik üstünlüğünden ziyade, düşman hatlarının gerisinden elde ettikleri istihbarat bilgilerine atfedilebilir. Osmanlılar bu konuda o dönemde Almanların desteğine güveniyorlardı. Egemen Bezci’nin kitabı, Osmanlı istihbaratını, dağılmış imparatorluğun ordusunu miras alan modern Türk devletiyle ilişkilendirerek bu mirası okuyucusuyla buluşturuyor.

Mustafa Kemal Atatürk’ten İsmet İnönü ve Fahrettin Altay’a kadar, ilk dönem devlet adamlarının ve yurtdışı büyükelçilerinin çoğu, cumhuriyet kurulmadan önce imparatorluğun çeşitli bölgelerinde görev yapmış subaylardı. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra hiçbir ülke, Sovyetler Birliği’ne karşı Atatürk’ün kurduğu Türkiye Cumhuriyeti’nden daha etkili bir istihbarat teşkilatına sahip olmamıştı. Türkler, Soğuk Savaş döneminde Batı’nın birincil gözü ve kulağıydı. Bunu, Almanya’daki göçmen işçileri Sovyetler Birliği’ni gözetlemek için kullanarak ya da Baas Partisi iktidara gelmeden önce Suriye’de gerçekleşen birçok darbeye derinlemesine müdahil olarak yaptılar.

Kitabının bir bölümünü tamamen Suriye’ye ayıran Bezci, ABD ve İngiltere’nin bu ülkede neler yaptığını ortaya koyuyor ve Suriye’de bugün neler olup bittiğini anlamayı kolaylaştıracak bir giriş sunuyor. Suriye, sadece Şam’ı kimin yöneteceğini belirleyen bir arena değil, aynı zamanda Sovyetlere karşı yürütülen karşı casusluk operasyonlarında hayati bir merkezdi ve önemi Çin’e kadar uzanıyordu.

Polonya ve Macaristan başta olmak üzere Avrupalılar bile, Türk Hava Kuvvetleri’nin dikkat çekici yükselişi nedeniyle, sadece istihbarat konusunda değil, askeri teknoloji konusunda da Türkiye’ye güvenmeye başladılar.

Genç Türkiye Cumhuriyeti, yüzyıllara dayanan kurumsal hafızayı miras aldı. Modern istihbarat literatüründe yaygınlaşan ve bugün Hillary Clinton, Donald Trump ve NATO ülkelerinin liderleri gibi politikacılar tarafından kullanılan ‘derin devlet’ kavramının ilk çıkış noktasının Osmanlıların ‘derin devlet’ ifadesi olduğu söylenebilir. Osmanlı İmparatorluğu, imparatorluğun çöküşünden sonra hayatta kalmak için bir mekanizma olarak son günlerinde bu terimi icat etti. Böylece bu mirası sadece yeni cumhuriyette değil, Türklerin nüfuz alanı içinde kabul edilen uzak topraklarda da devam ettirebildi.

Hakan Fidan ve İbrahim Kalın da bu mirasın günümüzdeki mirasçıları olarak karşımıza çıkıyor.

Donald Trump’ın Türklerin ‘çok akıllı’ olduğu yönündeki açıklamasına geri dönelim. ABD Başkanı, bu sözle yetinmedi, onların bu kadar güçlü ve zeki olmalarını sevmediğini belirterek, ihtiyatlı ama samimi bir dille hayranlığını “Onları görmezden gelmek mümkün değil” sözleriyle ifade etti. “Türkiye Suriye’yi ele geçirdi” şeklindeki tekrar eden ifadesinden ise Ukrayna’nın Rusya’ya karşı insansız hava araçları (İHA) ile yürüttüğü savaşında Ankara’nın rolüne kadar, Washington’ın Türkiye’ye bakışında bir değişiklik olduğu açıktı.

Trump’ın Suriye’ye tekrar tekrar odaklanması, Türk istihbaratının başarısının kanıtı oldu. MİT Başkanı İbrahim Kalın, Beşşar Esed’in Rusya’ya kaçmasının ardından Şam’a ilk giden yetkili oldu. Akademisyenlik, klasik müzik, dilbilim ve felsefe gibi çok yönlü bir kariyere sahip olan Kalın, ABD’de eğitim görmüş, ancak kökleri Asya’ya dayanan bir düşünürdür.

Türkiye’nin Şam Büyükelçisi (Nuh Yılmaz), Suriye ve Irak’taki savaş dosyaları arasında gidip gelerek uzun yıllar gölgede kaldıktan sonra, dışişleri bakan yardımcısı olarak kamuoyu önüne çıktı ve ardından şu anki görevine atandı. Rusları ve İranlıları ustaca atlatmayı başaran Büyükelçi hem Türkiye’nin hem de ABD’nin Suriye’de istikrarı sağlamak için ihtiyaç duyduğu kişi haline geldi.

Bir diğer örnekte, İran’da dokuz yıl görev yapan bir Türk diplomat, Türkiye’yi Tahran’la gizli ilişkilerde ve ona karşı yürütülen casusluk faaliyetlerinde kilit oyuncu haline getiren ‘gölge savaşçılardan’ biri olarak değerlendiriliyor.

Çerkeslerin Türk istihbaratında oynadığı rol, Karadeniz bölgesinin jeopolitiğinde Rusya’ya üstünlük sağladığından Moskova’nın Ankara ile koordinasyon kurmaktan başka çaresi kalmamıştır. Türk derin devleti ile Kırım Tatarları arasındaki sağlam bağlar, Rusya’nın bu bölgede yayılmasına karşı mücadelede kilit bir faktör olarak rol oynuyor.

Bu üstünlük, ABD’nin sadece gözlemci olarak kaldığı Ermenistan’da Rusya ile yaşanan çatışmada da açıkça görüldü. Hatta bazıları Türkiye’nin, Yakın Doğu İşlerinden Sorumlu Dışişleri Bakan Yardımcılığı görevi için aday gösterdiği Joel Rayburn’ün geri çekilmesinde parmağı olduğunu, çünkü Türkiye’nin uzun süredir Rayburn’ün Suriye konusundaki vizyonuna karşı çıktığını söylüyor. Bir de Trump’ın Türkiye’deki elçisi olmaktan ziyade şakayla karışık ‘Türkiye’nin Ortadoğu Temsilcisi’ olarak anılan ABD’nin Ankara Büyükelçisi (Tom Barrack) var ki, bu da Türkiye’nin ABD’nin üst düzey çevrelerinde ne kadar etkili olduğunu gösteriyor.

Polonya ve Macaristan başta olmak üzere Avrupalılar bile, Türk Hava Kuvvetleri’nin dikkat çekici yükselişi nedeniyle, sadece istihbarat konusunda değil, askeri teknoloji konusunda da Türkiye’ye güvenmeye başladılar. Şarku’l Avsat’ın al Majalla’dan aktardığı analize göre bu durum artık ABD savunma sanayisine girmeye hazırlanan Bayraktar İHA’larıyla sınırlı kalmayıp Türk istihbaratının, özellikle Hakan Fidan’ın rolüyle yükselişe geçen Pavo Group ve Canik Arms gibi daha küçük şirketleri de kapsıyor.

“Küresel güçlerin savunma tedarikçisi olarak Türkiye’ye yönelmesinin sebebi sadece teknoloji değil, aynı zamanda insan ve teknik unsurları içeren entegre bir istihbarat sistemi olması da buna itiyor.

Fidan, dışişleri bakanlığı görevini üstlenmeden önce yaklaşık 15 yıl boyunca Türkiye’nin istihbarat teşkilatının başında görev yaptı. Ayrıca, Ankara’nın Latin Amerika’dan Afrika ve Güney Asya’ya kadar uzanan etki alanını genişletmesinde önemli bir rol oynayan, Türkiye’nin dünya çapındaki yardım programından da sorumluydu.

Endonezya tarafından satın alınan ve diğer Doğu Asya ülkelerinin de ilgisini çeken TUSAŞ Kaan savaş uçağı, sadece bir mühendislik projesi değil, Türkiye’nin ABD’ye bağımlı olmadan kendi motorlarını geliştirme konusundaki bağımsızlığının da bir ifadesidir.

Küresel güçlerin savunma tedarikçisi olarak Türkiye’ye yönelmesinin sebebi sadece teknoloji değil, aynı zamanda insan ve teknik unsurları içeren entegre bir istihbarat sistemi olması da buna itiyor. Türkiye’nin ABD ve Avrupa’ya tamamen bağımlı olmadan öğrenme, uyum sağlama ve yenilik yapma kabiliyeti, onu ABD’nin savunma alanında hegemonyasına alternatif arayan Afrika, Asya ve hatta Güney Amerika ülkeleri için cazip bir seçenek haline getirdi.

Türk istihbaratının yükselişi Trump’ın dikkatini çekerken, Avrupalılar da Ankara’yı Rusya ve Çin’e karşı stratejik bir seçenek olarak görmeye başladı.